Komendant obozu i jego zastępca. Administracja i niemiecki personel Stalagu Luft 3. - Spotkanie z Markiem Łazarzem, Dyrektorem Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu

     W historii naszego miasta wciąż odkrywane są nowe fakty. We wtorek, 27 lutego, mieliśmy okazję poznać interesujące szczegóły z życia obozu jenieckiego Stalag Luft 3. Tym razem z innej strony, niemieckiej. O komendancie obozu, jego zastępcy i niemieckim personelu oraz pracy cenzorek poczty opowiadał pan Marek Łazarz, Dyrektor Muzeum Obozów Jenieckich. 

     Prelekcja wzbogacona była prezentacją multimedialną z fotografiami poszczególnych osób, samych jak i z innymi, w tym również z jeńcami obozu. Zdjęcia podarowane zostały Muzeum Obozów Jenieckich  przez potomków przedstawianych osób oraz przez j żyjących pracowników administracji obozowej np. cenzorkę liczącą sobie 95 lat. Niektóre zostały wykonane jeszcze w obozie, inne tuż lub długo po wojnie przy okazji zjazdów okolicznościowych. 

     Spotkanie było niezwykle interesujące, tym bardziej, że opowiadał o tych ludziach wielki pasjonat i znawca tematu. Pan Łazarz wspomniał jednak, że osobą, która nawiązała kontakt z wnukiem komendanta obozu Stalag Luft 3 oraz pozyskała od niego różne materiały był pan Marian Ryszard Świątek, regionalista i działacz społeczny.

     W 17 lutego 1945 r. odbyły się zacięte walki o Żagań. Dla uczczenia rocznic tych walk, w lutym od kilku lat organizujemy spotkania dotyczące historii Żagania, szczególnie tej przedwojennej, wojennej i powojennej. W tym roku przypada 73. rocznica zwycięskich bojów o nasze miasto i okolice i z tej właśnie okazji odbyło się to spotkanie, lekcja historii poparta nowymi, nieznanymi do tej pory faktami.

     Dziękujemy panu Markowi Łazarzowi za współpracę i zaangażowanie, panu Janowi Mazurowi za utrwalenie spotkania na zdjęciach i filmach, a wszystkim przybyłym za to, że chęć poznawania wciąż nowych szczegółów z historii Żagania była silniejsza niż strach przed wciąż dokuczliwym mrozem :-)

     Na temat komendanta i innych osób z administracji obozowej i samym obozie, a właściwie obozach jenieckich w przedwojennym Żaganiu oraz Wielkiej Ucieczce  można przeczytać w „Zeszytach Żagańskich” dostępnych w Bibliotece oraz w innych publikacjach. Zapraszam do Czytelni Ogólnej :-)

Artykuły bezpośrednio związane z tematem spotkania:

1.   Marian Ryszard Świątek, Komendant obozu Stalag Luft III,  „Zeszyty Żagańskie” nr 4, s. 35

2.   Gertrud Koppenhöfer, Wspomnienia cenzorki poczty jenieckiej Stalagu Luft 3 (tłum. z ang. Marek Łazarz), „Zeszyty Żagańskie” nr 13, s. 58

3.   Marek Łazarz, Gustav Simoleit – wspomnienia zastępcy komendanta Stalagu Luft 3, „Zeszyty Żagańskie” nr 15, s. 53

(Autorem zdjęcia w lewym górnym rogu jest Jan Mazur)

Stalag Luft 3. Historie nieznane - spotkanie z Markiem Łazarzem

     Dzięki kontaktom i współpracy Muzeum Obozów Jenieckich z byłymi jeńcami i ich rodzinami wciąż przybywa informacji na temat żagańskich obozów, poszczególnych osób, ich zaangażowania w różne działania, życia obozowego czy też relacji między więźniami i Niemcami. Muzeum wciąż wzbogaca swoje zbiory o cenne dokumenty, zdjęcia i inne eksponaty.

     O takich mało znanych faktach mówił we wtorek, 10 maja, dyrektor Muzeum Obozów Jenieckich, Marek Łazarz. Swoją prelekcję poparł prezentacją multimedialną z unikatowymi zdjęciami wykonanymi w Stalagu Luft 3.

     Pan Marek temat Wielkiej Ucieczki omówił ogólnie, przypominając nam sposób organizacji, przebieg i skutki tego zakrojonego na dużą skalę przedsięwzięcia..

Skupił się bardziej na mniej znanych faktach z historii obozów. Poznaliśmy inne, udane i nieudane, podejmowane przez jeńców ucieczki.

     Jedną z nich była ucieczka przez tunel wykopany pod skrzynią gimnastyczną. Poznaliśmy szczegóły przedsięwzięcia, organizację, proces oswajania wartowników z widokiem skrzyni, przebiegłość i spryt jeńców, którzy musieli ukrywać w niej wydobywaną z tunelu ziemię i człowieka, który kopał, a przy tym udawać, że przynoszona i wynoszona skrzynia nie jest ciężka. Prace nad kopaniem tunelu do wolności trwały aż 4 miesiące i trzem Brytyjczykom udało się wydostać z niewoli i dotrzeć aż do Szwecji, choć już dwie godziny po ucieczce został odkryty przez wartownika, który przypadkiem wpadł do niego. Do historii przeszła pod nazwą Wooden Horse. Dokładnie opisał ją jeniec Eric Williams w książce The Wooden Horse. Napisał też scenariusz do filmu zrealizowanego w Niemczech w roku 1950.

Inną ciekawostką okazała się dla nas ucieczka podjęta 11 czerwca 1943 roku, do której próbowano wykorzystać znajdującą się w baraku w części administracyjnej tzw. odwszawialnię. Sama ucieczka nie udała się, ale Witoldowi Łokuciewskiemu, pilotowi z Dywizjonu 303, udało się dotrzeć aż do Legnicy. 

     Pan Marek poruszył też temat faktów i fikcji przedstawionych w filmie The Great Escape (Wielka Ucieczka) zrealizowanego w 1962 roku. Okazuje się, że film bazował na powieści Paula Brickhilla, która powstała jako kronika przygotowań do Wielkiej Ucieczki. Sam autor nie mógł brać w niej udziału ze względu na klaustrofobię. W ucieczce, wbrew temu, co pokazuje film, nie uczestniczyli lotnicy amerykańscy, bowiem wcześniej Amerykanów przeniesiono do innego sektora. Rozstrzelanie 50 złapanych jeńców również nie odbyło się tak spektakularnie jak na filmie. W rzeczywistości, ich wymordowanie było osobistym rozkazem Adolfa Hitlera i było mocno tuszowane. Uciekinierzy byli rozstrzeliwani pod pozorem ponownej ucieczki. Aktor Charles Bronson wcielając się w postać jeńca odpowiedzialnego za kopanie tunelu, tak naprawdę grał Polaka, Stanisława Króla, który służył w dywizjonie brytyjskim i znany był pod pseudonimem „Danny”. Stanisław Król był jednym z 50 rozstrzelanych przez gestapo.

     Scena ucieczki samolotem to tylko nawiązanie do rzeczywistej, ale udaremnionej próby podjętej przez lotników RAF Morisona i Welcha, którym udało się w końcu uciec z obozu i przez Kopernię dotrzeć do miejscowości Chichy. Niestety, wolność nie była im pisana, zostali złapani w stodole, w której postanowili odpocząć.

    Tragiczną w skutkach okazała się pokazana w filmie próba ucieczki przez ogrodzenie. Podjął ją sierżant Teddy Joyce a w żagańskim Urzędzie Stanu Cywilnego do dziś znajduje się akt jego zgonu wystawiony z datą 13.07.1943 r.

Wiernie natomiast film przedstawia realia obozowe, bowiem konsultantem w tej kwestii był Kanadyjczyk Wally Floody.

      Dowiedzieliśmy się, że przez żagańskie obozy przewinęło się łącznie 112 Polaków walczących w RAF. Dwóch naszych rodaków zostało sportretowanych przez utalentowanego plastycznie jeńca Carla Holmstroma. Jeden z nich to Kazimierz Zakrzewski-Ruciński z Jabłonnej, obserwator, służył w Polskich Siłach Powietrznych w 300 Dywizjonie Bombowym. Drugi Polak to Juliusz Kozioł – robotnik przymusowy, który obsługiwał beczkowóz do wywozu nieczystości, nazywany przez jeńców „furą z miodem”. 

     Oba portrety wraz z podobiznami samego autora i innych jeńców Stalagu Luft 3 oraz ciekawe rysunki przedstawiające scenki z życia obozowego można obejrzeć na wystawie w Oddziale dla Dorosłych do końca maja. Materiałów do ekspozycji udostępniło Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu.

 Fragment wystawy rysunków jeńca Stalagu Luft 3, Carla Holmstroma

       Spotkanie było udane i oczywiście arcyciekawe, za co Panu Markowi Łazarzowi bardzo dziękujemy i mamy nadzieję na inne, równie obfitujące w ciekawostki :-)

Komendant obozu Lindeiner wraz z sekretarką Lisą Knueppel, studentką anglistyki zatrudnioną w obozie jako cenzorka poczty. W roku 1943 została sekretarką komendanta. Zdjęcie podarowane zostało przez jej córki.

Biblioteka obozowa

Najmłodszy jeniec Stalagu Luft 3, Frank Stone, 17 lat. Zmarł dwa lata temu. Żagań odwiedził dwa razy. 

Zawody sportowe w sektorze centralnym Stalagu Luft 3. Na widowni, wśród kibicujących jeńców siedzą oficerowie niemieccy.

Mecz hokejowy w sektorze północnym Stalagu Luft 3.

I jeszcze jedna fotka z fragmentu wystawy rysunków Carla Holmstroma, jeńca Stalagu Luft 3

Całe spotkanie zostało nagrane przez Radio Żagań. Ciekawi tematu w trakcie oglądania poznają inne, nieujęte w relacji fakty dotyczące Stalagu Luft 3. Zapraszamy do oglądania :-)

Stalag Luft 3. Historie nieznane - spotkanie z Markiem Łazarzem

72. rocznica Wielkiej Ucieczki - spotkanie z Markiem Łazarzem

       W tym roku w Żaganiu obchodzimy 72. rocznicę ucieczki lotników z obozu jenieckiego Stalag Luft III, która do historii przeszła pod nazwą Wielka Ucieczka. Z tej okazji 15 marca odbyło się spotkanie z Markiem Łazarzem - Dyrektorem Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu. Na lekcję z historii miasta przyszli uczniowie Zespołu Szkół Technicznych i Licealnych, Szkoły Podstawowej nr 2 oraz mieszkańcy miasta.

        Choć tematem spotkania była Wielka Ucieczka, pan Marek Łazarz zapoznał wszystkich z historią obozów, z tym jak i kiedy powstawały kolejne sektory. Dowiedzieliśmy się, że były też inne próby ucieczek z obozów, w tym jedna udana. Opowiedział o tym ile budowano tuneli z myślą o planowanej ucieczce, wytłumaczył dlaczego nie tylko jeden, jak i gdzie pozbywano się wydobywanego piasku, ile osób i kto był przy tym zaangażowany. 

         Dowiedzieliśmy się, że klapy maskujące wejścia do tuneli zaprojektował Polak Bronisław Mickiewicz. Bardzo wydajnym kopaczem był inny nasz rodak Stanisław Król, a do dziś żyje i mieszka w Kanadzie inny Polak, były jeniec obozu żagańskiego Zbigniew Gutowski.

     Dyrektor opowiadał podając różne fakty dotyczące obozów, podejmowanych ucieczek, relacji panujących między jeńcami a Niemcami, pokazywał unikatowe, pozyskane od jeńców bądź ich rodzin, robione bez wiedzy Niemców, zdjęcia z życia obozowego. 

        Bardzo prosto, ale dokładnie wytłumaczył dlaczego Wielka Ucieczka odbyła się właśnie w nocy z 24 na 25 marca 1944 r., jak długo trwały przygotowania do niej, jakie i jak ryzykowne były podejmowane działania., ilu miało uciec, a ilu uciekło i dlaczego tylko 76, a nie 200. O tym jaki był tak naprawdę cel ucieczki nazwanej później Wielką Ucieczką i jakie były tragiczne jej skutki. Dowiedzieliśmy się, w jaki sposób Niemcy wymordowali skazanych przez Hitlera 50 złapanych uciekinierów i dlaczego 50, a nie wszystkich, a także o tym, że ich zwłoki były kremowane i dlaczego. Urny z ich prochami, w tym 6 Polaków spoczęły w zaprojektowanym i wybudowanym latem 1944 r.  przez samych jeńców Mauzoleum. Oficjalna ceremonia pogrzebowa odbyła się dopiero w grudniu 1944 r., a po ekshumacji w 1948 roku, dzisiaj ich prochy spoczywają w Poznaniu. 

        Poznaliśmy też inne ciekawe fakty z wojennej historii naszego miasta. Otóż od września 1943 roku w Żaganiu działała organizacja YMCA czyli Stowarzyszenie Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej, która dostarczała do obozu sprzęt sportowy, materiały piśmiennicze, książki oraz filmy. Stowarzyszenie swoją siedzibę miało przy ul. Seminarstrasse 2. Pan Marek przyniósł na spotkanie także kartonową paczkę Międzynarodowego Czerwonego Krzyża oraz opisał co zawierała i jak często jeńcy je otrzymywali. Co ciekawe, dowiedzieliśmy się również, że jeńcy dobrze wspominają komendanta Stalagu Luft 3 pułkownika Luftwaffe Friedricha Von Lindeinera. Alianci mówili o nim, że był przede wszystkim człowiekiem i dbał o los jeńców. 

        Pan Marek Łazarz przekazał nam jeszcze wiele innych wiadomości, które trudno tutaj przytoczyć. Wszyscy słuchali ze skupieniem i uwagą. A Dyrektor mógłby też jeszcze długo mówić, a my moglibyśmy długo słuchać. 

        To była wspaniała lekcja o ciekawym wydarzeniu w historii naszego miasta, za którą panu Markowi Łazarzowi - Dyrektorowi Muzeum Obozów Jenieckich bardzo dziękujemy. Ustaliliśmy już, że w maju odbędzie się spotkanie Stalag Luft III. Historie nieznane, ale już w godzinach popołudniowych, by więcej osób mogło przyjść i posłuchać. A nie tylko jest o czym, ale i sam przekaz Dyrektora jest tak prosty, rzeczowy, świadczący o bardzo dokładnej znajomości tematu, że naprawdę warto skorzystać. Spotkaniu będzie towarzyszyła wystawa. O szczegółach i dokładnym terminie powiadomimy w stosownym czasie.

Zapraszamy również do odwiedzania Muzeum Obozów Jenieckich, do obejrzenia nowych eksponatów. Godziny otwarcia, (we wtorki wstęp bezpłatny J) artykuły i in. na stronie muzeum.

Jest takie muzeum - Muzeum Ilustracji Książkowej

Ilustracja przedstawiająca widok Krakowa w Kronice Świata Hartmanna Schedla, Norymberga 1493

W 2011 r. w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Zielonej Górze otwarto Muzeum Ilustracji Książkowej, w którym prezentowana jest unikatowa, największa w kraju kolekcja oryginalnych projektów ilustracji książkowej  wybitnych współczesnych polskich artystów takich jak: Jan Marcin Szancer, Zbigniew Rychlicki, Józef Wilkoń czy Olga Siemaszko. Ponieważ w WiMBP zgromadzono cenne zbiory książkowe, w tym rękopisy, inkunabuły i starodruki,  na wystawie prezentowane  są nie tylko ilustracje, ale również piękne, ciekawie zdobione stare oprawy, złocone grzbiety, brzegi książek oraz ekslibrisy i superekslibrisy. W Muzeum, poprzez prezentację kodeksów rękopiśmiennych i drukowanych, starych czasopism, zabytkowej kartografii i  notacji muzycznych, pokazano jak na przestrzeni wieków zmieniał się sposób zdobienia i ilustrowania książek, a tym samym i rozwój technik graficznych. 

Pięknie zdobiony rękopiśmienny antyfonarz (zbiór spiewów mszalnych) z XVIII w., który  w czasie II wojny światowej wypożyczony został do obozu jenieckiego stalag VIII C w Żaganiu, gdzie umożliwiał jeńcom udział w praktykach religijnych.

Na wystawie można podziwiać średniowieczną sztukę iluminacji książkowej stosowaną w rękopisach oraz postinkunabuły, w których iluminację połączono w tekstem drukowanym.  Drzeworyt,  jako najstarszą technikę ilustracyjną prezentuje norymberski inkunabuł Kronika Świata Hartmanna Schedla z roku 1493.  Dzieło zawiera 1809 obrazków odbitych z 645 drewnianych klocków. Oprócz drzeworytu prezentowane są na wystawie zabytkowe zbiory, w których na przestrzeni wieków zastosowano również inne metody reprodukcji, takie jak: miedzioryt, staloryt, litografia, drzeworyt sztorcowy.  W Muzeum można obejrzeć także wykonaną techniką drzeworytu, mapę przedstawiającą Polskę w roku 1544 (zaznaczono na niej góry, rzeki, lasy, jeziora i 24 miasta) znajdującą się w dziele Sebastiana Münstera Cosmographia. Na wystawie nie brakło oczywiście takich dzieł polskich jak Stara Baśń Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1879 r., Lilla Weneda Juliusza Słowackiego z 1883 r. oraz Pana Tadeusza Adama Mickiewicza z 1889 r. ilustrowanych przez mistrza drzeworytu sztorcowego Michała Andriollego.

Ręcznie kolorowany staloryt pochodzący z Księgi świata z połowy XIX wieku zawierającej wiadomości z zakresu nauk przyrodniczych, historii, biografii wybitnych postaci, odkryć, wynalazków i inne.

Muzeum Ilustracji Książkowej powstało z przekształcenia utworzonego w roku 1977 Muzeum Książki Środkowego Nadodrza i zorganizowanej w jego strukturze w 1980 roku Galerii Polskiej Ilustracji Książkowej. Zgromadzenie niezwykle cennych eksponatów książkowych spowodowało, że już w roku 1978, zbiory zielonogórskiej WiMBP zakwalifikowane zostały do Narodowego Zasobu Bibliotecznego. 

Nie da się wymienić wszystkich choćby największych dzieł o wielkiej wartości historycznej zgromadzonych w zielonogórskiej bibliotece wojewódzkiej. Byłby to bowiem bardzo długi post.  Eksponowaną część zbiorów i sposób ich prezentacji w Muzeum Ilustracji Książkowej szczegółowo opisuje Alicja Lipińska tutaj.  

Na wirtualny spacer po Muzeum Ilustracji Książkowej WiMBP zaprasza tutaj.  Klikając na krzyżyki umieszczone w czerwonych kółkach przyjrzymy się dokładniej wyeksponowanym zbiorom, a pod literką „i” ukrywają się podstawowe informacje o nich. Polecam i zapraszam :-)

   

(Źródła: Alicja Lipińska, Muzeum Ilustracji Książkowej w:  http://bibliotekarzlubuski.pl  ; Grzegorz Chmielewski, Skarby kultury  europejskiej i narodowej w zbiorach Zielonogórskiej Książnicy w: „Pionierzy” 1999 nr 1, s. 20-21 ; Scholastyka Dokowicz, Zielonogórska Książnica – 50 lat działalności w: „Bibliotekarz Lubuski” 1997 nr 2, s. 1-5 ; ilustracje i opisy pobrano ze strony WiMBP w Zielonej Górze:  http://www.wimbp.zgora.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=2671&Itemid=246 )